All Sermons
De zondebok
Bible Passage Johannes 11; 45-54

De zondebok

  • Siebe Sijtsema
Date preached 27 February 2022

“Het is beter dat één man sterft dan dat het hele volk te gronde gaat.” zegt Kajafas,

de hogepriester, bang dat de Romeinen het volk zwaar zullen straffen, nu er weer zo’n oproerkraaier opstaat.
Een heel reële angst want de geschiedenis leert dat de Romeinen onrust in bezette gebieden
met harde hand de kop indrukken.

En natuurlijk is Kajafas ook bang dat hij en zijn politieke vrienden hun positie, hun privileges verliezen. ‘Besef toch, leden van het Sanhedrin, het is in jullie eigen belang dat die Jezus geslachtofferd wordt”.
‘Het zondebokmechanisme’ noemt de Franse filosoof Girard dit. Die zondebok heeft alles te maken met de bijbel met Jom Kipoer,  Grote Verzoendag;
Dan werd de schuld van het volk op een bokje gelegd, dat vervolgens de woestijn ingestuurd werd. Zo droeg de bok de zonden en ging het volk vrijuit.
In de kern een prachtig ritueel van verzoening en vergeving. Maar de keerzijde is dat door deze zondebok het eigen falen, de eigen schuld maar ook de onderlinge verdeeldheid en rivaliteit, heel gemakkelijk onder het tapijt geschoven worden. De bok zorgt niet alleen voor het weg doen van de schuld maar ook dat het wij-gevoel versterkt wordt en de groep niet uit elkaar valt. Roddelen en pesten passen steevast in dit patroon.
Bijna overal, maar zeker in crisissituaties, wordt een zondebok gecreëerd. In de klas, op het werk of in de familie is er bijna altijd wel iemand het bokje dat er voor moet zorgen dat de gelederen gesloten blijven. En ook in het grote wereldgebeuren zien we het zoeken naar zondebokken: Joden, zigeuners, heksen, homo’s, asielzoekers, Hugo de Jonge, Jaap van Dissel of antivaxers. Ze worden, met name op social media, zonder enige vorm van gerechtigheid, aan de schandpaal genageld: Het jurylid van de Voice, het kamerlid, de technisch directeur.
Nee, begrijp me goed…. als de zondebok daadwerkelijk schuldig is, is straf op zijn plaats
maar pleit ons dat vrij of leidt de zondebok misschien mooi de aandacht af van  de foute cultuur in onze organisatie, het ontbreken van moraliteit in de samenleving, het eigen stiekeme ongewenste gedrag? Worden zondebokken misschien geslachtofferd  om te voorkomen dat wijzelf met de billen bloot moeten?
Kajafas is daarin volstrekt eerlijk: “Het is in ons eigen belang” zegt hij want anders zijn wij misschien het bokje. Die angst is vaak de oorzaak dat mensen  niet in de bres springen voor de zondebok, de pispaal, de gepeste.

Ook Jezus wordt tot zondebok gemaakt; heel symbolisch verhaalt Johannes, dat Jezus uit Judea vertrok en naar de woestijn gaat, dé aangewezen plek van de zondebok. Zijn vrienden gaan nog wel mee maar ook zij zullen Hem straks in de steek laten uit angst voor het eigen hachje.
Nee, dat Jezus geslachtofferd wordt, hoeft ons niet te verwonderen want Hij is de ideale zondebok: Populair bij het gewone volk, een luis in de pels van de gevestigde orde met zijn grensoverschrijdende gedrag: op zondag aren plukken, de tempel reinigen, omgaan met hoeren en tollenaars.  Maar ook zo kwetsbaar in zijn vredelievendheid.  Het is geen wonder dat Hij moet lijden en sterven, dát kon je zien aankomen maar wel een wonder is hoe het evangelie de wereld vervolgens op zijn kop zet.  Immers, normaal gesproken, sterft de zondebok eenzaam en mens-vergeten in de woestijn
want hij is immers de boosdoener, de schuldige. Maar van Christus, deze zondebok bij uitstek, wordt juist zijn onschuld breed uitgemeten. De zondebok blijkt een onschuldig Lam dat ons de spiegel voorhoudt van een mensheid die, vanuit eigen- of groepsbelang, zondebokken creëert om de schuld op af te schuiven.  Zo worden de echte schuldigen ontmaskerd én………. nee niet veroordeeld want roept Hij: “Mijn God vergeef het hen.”
Zijn volgelingen worden opgeroepen om Hem te volgen in Zijn oneindige vergevingsgezindheid maar kunnen we dat? Zelfs als wij zelf het slachtoffer zijn?
En doet het Lam ook ons in de spiegel kijken? Zien we dan misschien tot onze schaamte onze wijzende vingertjes, de zondebokken die wij creëren? En hebben wij vervolgens de moed om, niet alleen God om vergeving te vragen maar ook het hart om op te staan en zondebokken, slachtoffers, te omarmen als naasten en hen met liefde binnen te halen?  Als ergens dit grensoverschrijdend geloof werkelijkheid kan worden, dan toch bij de volgelingen van het Lam ?

amen